Önce iddiayı küçültün
“Bu yöntem çok başarılı” cümlesi tartışmaya elverişli görünür, ama ölçülebilir değildir. Hangi yöntem, kimler için, hangi sonuçta ve ne kadar süre boyunca? Cümleyi bu dört soruyla yeniden yazın. Tartışmanız bir sözcüğün anlamında mı, verinin niteliğinde mi, yoksa sonuçtan çıkarılan yorumda mı ayrılıyor, görünür hale gelsin.
Dört duraklı inceleme
- İddia: Tek bir sınanabilir cümle kurun. “Her zaman” gibi ifadeleri özellikle işaretleyin.
- Kaynak: Haberden araştırmaya, araştırmadan kullanılan veriye ilerleyin. Bir paylaşımın çok yayılması bağımsız doğrulama sayılmaz.
- Yöntem: Kimlerin seçildiğini, karşılaştırmanın nasıl kurulduğunu ve neyin ölçüldüğünü okuyun.
- Sınır: Bu verinin cevaplamadığı soruyu da yazın. Belirsizliği belirtmek iddiayı değersizleştirmez; kapsamını düzeltir.
Kendinize karşı da aynı ölçüyü kullanın
Sevdiğiniz sonuç için daha düşük, sevmediğiniz sonuç için daha yüksek kanıt eşiği koymayın. İddiayı destekleyen ve zayıflatan gözlemleri iki ayrı sütuna yazın. Fikrinizi neyin değiştireceğini incelemeye başlamadan belirlemek yararlı bir çalışma disiplinidir.
Ön kayıt, bir araştırmada planlanan analizleri sonradan geliştirilen analizlerden ayırmayı amaçlar. Kayıt bulunması sonuçların otomatik olarak doğru olduğunu göstermez; plan ile uygulama arasındaki ilişkiyi incelemeye imkân verir.
Beş dakikalık alıştırma
Bugün karşılaştığınız bir haber seçin. Başlığını değil, asıl iddiasını yazın. İlk kaynağın bağlantısını bulun. Ardından “Bu sonuca başka hangi açıklama uyabilir?” sorusunu cevaplayın. Son satırda kesin hüküm yerine elinizdeki kanıtın sınırını belirtin.
İddia çalışma notunuz
Notunuz bu sekmede kalır; sunucuya gönderilmez.
Kaynaklar ve köken
Kaynak kontrolü / web sürümü: 14 Ekim 2026. Arşiv belgesinin özgün tarihi ayrı tutulur.
Bir artış için iki alternatif açıklama yazın
“Hatırlatma mesajı katılımı artırdı” iddiasını küçük bir örnekle sınayın. Aşağıdaki sayılar tamamen kurgusaldır; ELYADAL’ın yürüttüğü bir araştırma veya ölçülmüş etki değildir. Amaç, gözlem ile neden iddiasını ayırmaktır.
- Önce karşılaştırmayı yazın: mesaj gönderilen ve gönderilmeyen gruplar nasıl oluştu, aynı etkinliğe ve aynı döneme mi bakılıyor? Sonuç değişkenini ve paydaları belirtin.
- En az iki rakip açıklama kurun. Birincisi seçilim: daha önce katılmak isteyenler mesaj listesine girmiş olabilir. İkincisi zamanlama: mesaj gönderilen etkinlik daha uygun bir saatte yapılmış olabilir.
- Her açıklama için onu ayırt etmeye yarayacak bilgiyi yazın. Bu bilgi yoksa nedensel sonucu erteleyin. Gelecek bir çalışma tasarlanacaksa karşılaştırma ve analiz kararlarını sonuçları görmeden önce belirleyin.
Örnek ve kayıt
| Kurgusal gözlem | Mesaj alan grupta 20 kişiden 12’si, diğer grupta 20 kişiden 8’i katıldı: %60 ve %40; fark 20 yüzde puanı. |
|---|---|
| Seçilim sorusu | Gruplar önceden ilgi, kayıt yolu veya geçmiş katılım bakımından farklı mıydı? Listeye giriş kaydı eksik. |
| Zamanlama sorusu | Etkinlikler aynı tarih/saat ve koşullarda mıydı? Program bilgisi eksik. |
| Savunulabilir sonuç | Bu iki grupta katılım oranları farklıdır. Mesajın bu farkı yarattığı henüz gösterilmemiştir. |
| Çalışma notu | İddia __; gözlem/payda __; alternatif 1 ve gerekli bilgi __; alternatif 2 ve gerekli bilgi __; ertelenen sonuç __. |
Ön kayıt, planın şeffaflığını destekler; kötü bir karşılaştırmayı kendiliğinden düzeltmez. Bu örnek rastgele atama yapıldığını, istatistiksel anlamlılığı veya genellenebilirliği iddia etmez.
Birincil kaynaklar: Center for Open Science: preregistration